Chuồn chuồn bay thấp, kiến dọn tổ, ráng trời: mấy câu đoán thời tiết và phần thật của chúng
"Chuồn chuồn bay thấp thì mưa." "Kiến đen tha trứng lên cao, thế nào cũng có lụt." "Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ." Mấy câu này ai cũng nghe từ nhỏ, và chúng có một điểm chung thú vị: phần lớn đều dựa trên một quan sát thật, chỉ là mức chắc chắn thì mỗi câu một khác.
Bài này kể lại cho vui, và mỗi câu kèm phần đời thường: cái gì quan sát được, cái gì chỉ là nghe kể lại.
Vì sao dân gian lại nhìn con vật để đoán trời
Đơn giản vì ngày xưa không có cách nào khác. Không có bản tin thời tiết, không có ảnh mây, không có áp kế. Người sống bằng nghề nông và nghề biển thì buộc phải đọc dấu hiệu từ những thứ quanh mình.
Và có một lý do khiến con vật là chỗ đáng nhìn: nhiều loài nhạy với thay đổi của không khí hơn người. Độ ẩm, áp suất, gió đổi hướng — chúng phản ứng trước khi ta cảm thấy gì.
Nên nhóm câu về con vật thường có cơ sở thật hơn nhóm câu về ngày tháng. Nhưng "có cơ sở" không có nghĩa là "luôn đúng" — và đó là chỗ thú vị nhất.
Chuồn chuồn bay thấp
Câu quen thuộc nhất, và cũng là câu có nhiều cách giải thích nhất.
Lối giải thích hay được kể: trước mưa thì không khí ẩm hơn, cánh mỏng của côn trùng ngậm ẩm nặng hơn nên bay thấp; và mồi của chuồn chuồn cũng bay thấp vì lý do đó, nên chuồn chuồn xuống theo.
Phần trần trụi: chuồn chuồn bay cao thấp còn tuỳ giờ trong ngày, tuỳ gió, tuỳ chỗ có nước gần đó. Một đàn bay thấp ở bờ ao buổi chiều là chuyện thường ngày, chẳng báo gì cả.
Cách dùng cho vui mà không sai: coi nó là một dấu hiệu, không phải kết luận. Thấy chuồn chuồn bay thấp mà trời cũng đang oi, mây cũng đang dày thì ba dấu hiệu cộng lại đáng tin hơn một.
Kiến dọn tổ, kiến tha trứng lên cao
Quan sát thật: kiến làm tổ dưới đất và tổ ngập thì cả đàn chết, nên chúng rất nhạy với nước. Chuyện kiến dời tổ trước một đợt mưa lớn là điều nhiều người từng thấy tận mắt.
Phần trần trụi: kiến cũng dời tổ vì bị phá, vì đàn lớn quá, vì chỗ đó hết thức ăn, vì ai đó đổ nước vào. Và kiến thì lúc nào cũng tha thứ gì đó đi đâu đó — nhìn lâu kiểu gì cũng thấy.
Chỗ nó vẫn có ích hôm nay: ở vùng hay ngập, người ở lâu trong vùng đọc được nhiều dấu hiệu cùng lúc — kiến, mực nước sông, màu nước, tiếng ếch nhái — và cái tổ hợp ấy mới là kinh nghiệm thật. Không phải một mình con kiến.
Ráng trời và màu mây
Nhóm này có cơ sở chắc hơn nhóm con vật, vì nó nhìn thẳng vào bầu trời.
Màu của ráng phụ thuộc vào ánh nắng đi xuyên qua bao nhiêu không khí và gặp bao nhiêu hơi nước, bụi. Ráng đỏ sẫm, ráng vàng sậm khác ráng hồng nhạt — và người ở lâu một vùng thì phân biệt được, còn người ở nơi khác tới thì chưa chắc.
Phần trần trụi: mỗi vùng một khác, vì hướng gió và hướng biển khác nhau. Một câu đúng với miền Bắc chưa chắc đúng với miền Trung, và câu của người đi biển khác câu của người làm ruộng.
Đây cũng là lý do mấy câu này hay đi kèm địa danh — "ở bến ta thì…", "trông ra hòn kia mà…". Bỏ phần địa danh đi rồi đem áp cho cả nước là chỗ câu ca dao bị dùng lệch.
Đau khớp và trở trời
Câu "người già đau khớp là trời sắp đổi" thì thuộc nhóm khác hẳn, vì nó nói về cơ thể người.
Nhiều người mô tả đúng như vậy và mô tả rất nhất quán qua nhiều năm — điều đó đáng được tôn trọng chứ không nên gạt đi.
Còn cơ chế thì vẫn được bàn, và đây là chỗ nên nói thẳng: người viết bài này không có căn cứ để khẳng định. Chuyện đau nhức và cách xử là việc của bác sĩ, không phải việc của một bài kể chuyện vui.
Phần dùng được: trong nhà có người hay nói vậy thì cứ ghi lại — ghi ngày, ghi thời tiết hôm sau. Vài tháng là biết. Đây cũng là cách vui để cả nhà cùng làm.
Vì sao mấy câu này sống lâu
Ba lý do, và cả ba đều đáng biết vì chúng đúng với nhiều chuyện khác chứ không riêng thời tiết:
Ta nhớ lần trúng, quên lần trật. Chuồn chuồn bay thấp rồi mưa thì ai cũng kể lại; bay thấp rồi nắng cả tuần thì chẳng ai nhắc.
Câu nói vần thì dễ nhớ và dễ truyền. Một câu có vần sống lâu hơn hẳn một câu mô tả dài dòng chính xác hơn.
Chúng vốn được đúc cho một vùng, một nghề, và trong đúng bối cảnh ấy thì tỉ lệ trúng cao thật. Đem ra khỏi bối cảnh thì tỉ lệ tụt xuống, mà câu nói thì vẫn đi theo.
Kể lại cho con cháu thế nào cho vui mà không lệch
Kể cả câu lẫn lý do. "Ông bà nói vậy vì hồi đó không có dự báo thời tiết" — trẻ nghe thấy hay hơn hẳn, và hiểu đúng chỗ đứng của câu nói.
Rủ nhau kiểm. Ghi lại mười lần thấy chuồn chuồn bay thấp, xem mấy lần mưa. Đây là trò chơi tốt, và nó dạy một thói quen dùng được cả đời.
Đừng biến nó thành luật. Hoãn chuyến đi vì một con kiến thì hơi quá; xem thêm bản tin thời tiết thì chẳng mất gì.
Và giữ lấy phần hay nhất — mấy câu ấy là bằng chứng rằng ông bà mình quan sát rất kỹ. Cái đáng học là thói quen nhìn, không phải bản thân kết luận.
Ba điều gọn lại
Nhóm câu về con vật thường có cơ sở thật, vì nhiều loài nhạy với độ ẩm và áp suất hơn người — nhưng có cơ sở không có nghĩa là luôn đúng.
Mấy câu này vốn được đúc cho một vùng và một nghề, nên hay đi kèm địa danh. Bỏ địa danh rồi áp cho cả nước là chỗ chúng bị dùng lệch.
Chúng sống lâu vì ta nhớ lần trúng và quên lần trật, và vì câu có vần thì dễ truyền. Cái đáng học là thói quen quan sát của người xưa, không phải bản thân kết luận.