Dao, đũa, chổi và nồi: mấy lời dặn trong bếp, kể lại cho vui

Bếp là nơi sinh ra nhiều lời dặn nhất trong nhà. Đưa dao thì phải quay chuôi, đũa không được cắm đứng vào bát cơm, chổi không dựng ngược, nồi méo thì đừng dùng nữa. Mấy câu ấy được nói ra rất nhanh, thường kèm một cái nhíu mày, và gần như không ai giải thích.

Bài này kể lại chúng cho vui — và mỗi câu nhìn thêm một lần ở phần trần trụi phía dưới.

Đưa dao phải quay chuôi về phía người nhận

Câu này hay được nói với giọng kiêng kỵ, nhưng nó gần như thuần tuý là chuyện an toàn. Đưa lưỡi về phía người kia thì người nhận phải với tay vào đúng phần sắc, và cả hai cùng đang di chuyển.

Cách an toàn hơn cả quay chuôi: đặt dao xuống mặt bàn rồi để người kia tự cầm lên. Không ai phải ước lượng tay của ai.

Ở nhiều nơi khác cũng có lời dặn tương tự, và điều đó nói lên khá nhiều: cái gì ở đâu cũng có thì thường là cái có lý do thực.

Không cắm đũa đứng trong bát cơm

Đây là điều được giữ khá nghiêm trong vùng, và gốc của nó thì rõ ràng chứ không mơ hồ: hai chiếc đũa cắm đứng giữa bát cơm gợi đúng hình ảnh nén hương cắm trong bát ở bàn thờ.

Nên đây không phải chuyện sợ xui, mà là chuyện một hình ảnh dành cho người đã khuất đang xuất hiện trên mâm cơm của người sống. Người lớn tuổi thấy khó chịu là vì vậy, và đó là cảm giác đáng được tôn trọng.

Phần trần trụi đi kèm: đũa cắm đứng cũng dễ đổ, dễ hất, và trẻ con với tay vào là lãnh ngay hai đầu đũa. Dặn trẻ đặt đũa ngang lên miệng bát là xong cả hai việc.

Chổi dựng ngược, chổi để trong nhà

Chuyện chổi thì mỗi nơi một kiểu, và nhiều biến thể mâu thuẫn nhau — chỗ kiêng dựng cán xuống, chỗ kiêng để chổi ở cửa, chỗ kiêng quét nhà vào một số ngày nhất định.

Khi các dị bản đá nhau nhiều như vậy thì thường là dấu hiệu của tập quán địa phương chứ không phải một luật chung. Nên cách xử gọn là theo nếp nhà mình, và không mang nếp ấy đi bắt bẻ người khác.

Còn phần thật thì rất đời: chổi dựng cán xuống thì phần sợi không bị đè cong, nên chổi lâu xoè và quét sạch hơn. Đó là lý do dùng được cho cả người không tin gì cả.

Nồi méo, nồi mẻ, chảo tróc lớp chống dính

Lời dặn bỏ nồi méo hay được gán ý nghĩa xui rủi. Nhưng phần đáng quan tâm hơn nằm ở chỗ khác.

Nồi méo đáy đặt lên bếp không tiếp xúc đều, nấu lâu hơn và dễ trào; nồi mẻ men thì chỗ mẻ là nơi khó rửa sạch. Còn chảo tróc lớp chống dính thì đơn giản là đã hết tuổi dùng — đó là lý do thay chảo đủ mạnh mà không cần mượn tới chuyện may rủi.

Dao kéo để ngửa lưỡi lên trong bồn rửa

Ít được nói thành lời kiêng, nhưng đây mới là chỗ nguy hiểm thật trong bếp: dao nằm lẫn trong bồn đầy bọt, người khác thò tay vào rửa.

Rửa dao riêng ngay sau khi dùng, để riêng ra một bên, và đừng thả vào chậu ngâm. Đây là một trong vài thói quen bếp đáng dặn cho cả nhà, ngang với chuyện đưa dao.

Không gõ bát, không cắm đũa lệch, không xới cơm một lần

Nhóm này thuộc về phép ăn hơn là về kiêng kỵ. Gõ bát bị nhắc vì nó gắn với hình ảnh xin ăn; xới cơm một lần bị nhắc vì gắn với cách xới cơm cúng.

Chúng không hứa hẹn tai hoạ gì, nhưng chúng là những quy ước về sự tử tế trên bàn ăn — và một quy ước như vậy thì giá trị của nó nằm ở chỗ mọi người cùng biết, chứ không nằm ở chỗ nó đúng hay sai.

Mấy câu chỉ còn là thói quen

Có những lời dặn từng có lý do rất thật nhưng nay đã mất nền: dặn không để dao trên bàn qua đêm có nghĩa hơn ở căn bếp không có ngăn kéo và có trẻ nhỏ chạy quanh; dặn giữ lửa trong bếp có nghĩa hơn khi nhóm lửa lại là việc mất công.

Chúng không sai, chỉ là điều kiện sống đã đổi. Giữ lại cũng được — nhưng biết vì sao nó ra đời thì khi cần bỏ sẽ bỏ được nhẹ nhàng, và khi con cháu hỏi thì có cái để trả lời.

Mấy câu về lửa và bếp nấu

Nhóm này ở đâu cũng có, và thường được nói nghiêm hơn cả: không thổi tắt lửa bằng miệng khi đang nấu đồ cúng, không để bếp nguội lạnh trong mấy ngày đầu năm, không cãi nhau trước bếp lửa.

Gốc của chúng dễ đoán hơn người ta tưởng. Trong căn bếp cũ, lửa là thứ vừa quý vừa nguy hiểm: nhóm lại rất mất công, mà sơ sẩy một chút là cháy cả nhà tranh. Một thứ vừa quý vừa nguy như vậy thì quanh nó mọc ra lời dặn là chuyện tự nhiên.

Phần dùng được hôm nay: bếp vẫn là nơi tập trung nhiều rủi ro nhất trong nhà. Không rời bếp khi đang chiên rán, không để khăn và giấy sát bếp, và biết chỗ khoá van gas — ba việc ấy đáng dặn nhau hơn mọi câu kiêng.

Khi trong nhà mỗi người một kiểu

Chuyện hay gặp: người này lớn lên với một bộ lời dặn, người kia với bộ khác, rồi cùng nấu trong một căn bếp.

Cách xử đỡ va chạm nhất là tách hai loại ra. Thứ thuộc về an toàn — dao, lửa, nước sôi, tay trẻ con — thì thống nhất và không bàn. Thứ thuộc về nếp thì theo nhà có người lớn tuổi hơn, hoặc theo người nấu chính, và người còn lại không cần thấy mình đang nhượng bộ.

Ba điều gọn lại

Một. Đưa dao quay chuôi là an toàn chứ không phải kiêng kỵ — và đặt xuống bàn rồi để người kia cầm lên còn an toàn hơn.

Hai. Đũa cắm đứng trong bát cơm không phải chuyện sợ xui, mà là một hình ảnh dành cho người đã khuất xuất hiện nhầm chỗ. Biết gốc thì dặn trẻ dễ hơn nhiều.

Ba. Dị bản càng mâu thuẫn thì càng là tập quán vùng chứ không phải luật chung. Theo nếp nhà mình, và đừng mang nó đi bắt bẻ người khác.