Cảnh xem phong thuỷ trên phim: năm khuôn quen thuộc, và chỗ chúng lệch

Xem phim nước ngoài có nhân vật người châu Á, thế nào cũng có một cảnh: ai đó bước vào căn hộ, nhìn quanh, rồi phán một câu về hướng cửa hoặc về cái gương. Nhạc đổi, nhân vật kia gật gù, và cảnh sang phần khác.

Cảnh đó vui, và nó nói rất nhiều — nhưng chủ yếu nói về cách người viết kịch bản hình dung, chứ không phải về thứ đang được nhắc tới. Bài này kể lại mấy khuôn quen thuộc, và chỗ chúng lệch so với đời thật.

Khuôn một: một câu là xong cả căn nhà

Trên phim, người xem bước vào, liếc một vòng, rồi kết luận ngay. Không đo, không hỏi tuổi ai, không hỏi nhà này ở bao lâu rồi, không hỏi ai ngủ phòng nào.

Ngoài đời thì phần lớn thời gian của một buổi xem là hỏi và đo. Hỏi có bao nhiêu người ở, ai làm nghề gì, sinh hoạt ra sao, nhà từng sửa chỗ nào. Cái nhìn một cái rồi phán được thì thường là mấy chuyện hiển nhiên — phòng này tối quá, chỗ kia bí gió — mà ai vào cũng thấy.

Kịch bản cắt phần hỏi đi vì nó dài và không có kịch tính. Nhưng chính phần bị cắt ấy mới là phần chiếm nhiều thời gian nhất.

Khuôn hai: hậu quả tới ngay

Nhân vật dời cái gương, hôm sau được thăng chức. Hoặc ngược lại: ai đó không nghe lời khuyên, và tối đó nhà có chuyện.

Đây là quy ước kể chuyện, không phải mô tả. Phim cần nhân quả gọn gàng trong hai cảnh, còn đời thật thì không có cách nào nối một việc trong nhà với một chuyện xảy ra sau đó theo kiểu ấy.

Chỗ đáng nói là quy ước này rò rỉ ra ngoài phim. Người xem nhiều rồi quen với nhịp "làm gì đó rồi có kết quả ngay", và khi ngoài đời không thấy gì xảy ra thì hoặc thất vọng, hoặc đi tìm người bảo rằng phải làm thêm cái nữa.

Khuôn ba: nhân vật biết mọi thứ và không bao giờ nói "tôi không rõ"

Người xem trên phim luôn chắc chắn. Họ không bao giờ nói "cái này mỗi sách viết một kiểu", không bao giờ nói "chỗ này tôi không rành", và không bao giờ hỏi lại gia chủ muốn gì.

Ngoài đời, mấy câu đó lại chính là dấu hiệu của người đáng tin. Các hệ khác nhau có chỗ nói ngược nhau, các sách lệch nhau ở nhiều điểm, và người làm nghề lâu năm thường thoải mái nói ra điều đó.

Phim không thể dựng một nhân vật như vậy vì nó làm hỏng nhịp. Nhưng người xem thì vô tình học được rằng sự chắc chắn là dấu hiệu của chuyên môn — trong khi thực tế thường ngược lại.

Khuôn bốn: gộp mọi thứ Á Đông vào một rổ

Đây là chỗ hay gây buồn cười nhất với người trong vùng. Một cảnh có thể trộn chữ Hán, một món đồ Nhật, một tục của người Hàn, và một câu thoại nghe như dịch từ sách Trung Quốc — tất cả trong cùng một căn phòng, như thể chúng thuộc về nhau.

Bốn nước trong vùng có nhiều thứ chung, nhưng cách hiểu và cách thực hành thì khác nhau đáng kể. Người trong vùng nhìn vào thấy ngay sự chắp vá, giống như người Việt xem một cảnh có bàn thờ bày sai hoàn toàn.

Không phải lỗi cố ý — phần lớn là do đoàn phim lấy tư liệu từ nguồn tiếng Anh vốn đã gộp sẵn. Nhưng nó giải thích vì sao mấy cảnh đó thường nhìn "không giống ai".

Khuôn năm: căn nhà trong phim vốn không phải để ở

Cái này thì dễ hiểu và cũng ít ai bận tâm: nhà trên phim được dựng cho máy quay. Tường tháo được, phòng rộng bất thường, ánh sáng tới từ chỗ không có cửa sổ nào, và không bao giờ có dây điện nào lộ ra.

Nên mọi nhận xét về bố trí trong một căn phòng dựng cho máy quay đều nói về thẩm mỹ hình ảnh, không nói về chỗ ở. Kê cái ghế ở đó là để nhân vật quay mặt về máy, chứ không phải để ai đó ngồi thật.

Chỗ phim làm đúng, và làm hay

Công bằng mà nói, có mấy thứ phim bắt rất trúng.

Không khí của một buổi xem. Sự trịnh trọng, sự hồi hộp của gia chủ, cảm giác chờ đợi một câu phán — mấy cái đó phim tả đúng, vì đó là chuyện tâm lý con người chứ không phải chuyện kỹ thuật.

Mâu thuẫn trong nhà. Cảnh người này tin người kia không, rồi phải chiều nhau — đây là phần đời thật nhất, và nhiều phim làm rất tinh.

Chuyện tiền. Vài phim mô tả rất sắc chuyện có người kiếm sống bằng nỗi lo của người khác. Đó là phần đáng xem, và thường là phần có giá trị thật với người xem phim.

Xem cho vui thì xem thế nào

Một cách xem thú vị: mỗi lần gặp cảnh kiểu này, thử đoán xem đoàn phim lấy chi tiết đó từ đâu. Có cái từ tư liệu thật, có cái từ phim trước đó, có cái tự nghĩ ra cho hợp cảnh.

Và nếu xem cùng người trong nhà thì đây lại là dịp tốt để nói chuyện — về cái gì nhà mình tin, cái gì chỉ là phim. Nói qua một bộ phim thì nhẹ nhàng hơn nhiều so với nói thẳng vào chuyện nhà.

Cái nên tránh chỉ có một: đừng lấy phim làm căn cứ. Phim là nơi mọi thứ được sắp cho gọn trong chín mươi phút, còn căn nhà của mình thì không.

Ba điều gọn lại

Một. Phim cắt mất phần hỏi và đo — vốn là phần chiếm nhiều thời gian nhất ngoài đời — vì nó không có kịch tính.

Hai. Nhân vật trên phim không bao giờ nói "tôi không rõ", trong khi ngoài đời chính câu đó mới là dấu hiệu đáng tin.

Ba. Phim bắt rất trúng phần tâm lý — sự hồi hộp, mâu thuẫn trong nhà, và chuyện có người kiếm sống bằng nỗi lo của người khác.