Nhà trong phim kinh dị: mấy món đạo diễn dùng đi dùng lại, kể cho vui
Phim kinh dị có một kho đồ nghề dùng đi dùng lại tới mức khán giả thuộc lòng: căn nhà cuối đường, cái hành lang dài, cánh cửa hé mở, tầng hầm không ai xuống.
Bài này kể lại cho vui mấy món quen thuộc đó — vì sao chúng có tác dụng, và chỗ chúng khác hẳn nhà thật ngoài đời.
Căn nhà luôn quá rộng so với người ở
Gần như phim nào cũng vậy: một gia đình bốn người dọn vào một căn nhà mười phòng.
Lý do rất thực dụng. Nhà rộng cho đoàn phim chỗ đặt máy, chỗ để đèn, và cho nhân vật chỗ mà đi lang thang. Một căn hộ hai phòng thì quay được năm phút là hết góc.
Nhưng nó cũng có tác dụng tâm lý thật: không gian rộng hơn nhu cầu làm người ta thấy trống, và trống thì dễ thấy có gì đó thiếu. Cảm giác này ngoài đời cũng có — ai từng ở một mình trong căn nhà quá rộng đều biết.
Chỗ phim khác đời: nhà to trong phim luôn sạch bong và luôn có chỗ cho mọi thứ. Nhà to thật thì kèm theo tiền điện, tiền dọn, và mấy phòng chẳng ai bước vào suốt năm.
Hành lang dài và cái khung cửa cuối hành lang
Đây có lẽ là món được dùng nhiều nhất.
Hành lang làm cho người xem chỉ nhìn được về một hướng, và biết rằng phía sau lưng nhân vật là một khoảng mình không thấy. Cái khung cửa ở cuối thì đóng vai một ô hình chữ nhật tối giữa màn hình — mắt người tự động dán vào đó.
Phim còn hay quay từ thấp lên, hoặc để hành lang hơi hẹp dần, để khung hình thấy bí hơn.
Ngoài đời, hành lang dài trong nhà cũng không được ưa, nhưng vì lý do trần trụi hơn: nó chiếm diện tích mà không dùng vào việc gì, thường tối, và làm các phòng xa nhau. Người ta ngại hành lang vì nó phí, chứ không phải vì nó đáng sợ.
Ánh sáng: một nguồn, từ phía sau, và luôn xanh
Nhà trong phim kinh dị hầu như không bao giờ được chiếu sáng như nhà thật.
Nhà thật buổi tối có nhiều nguồn sáng nhỏ rải đều — đèn trần, đèn bàn, ánh từ bếp. Nhà trong phim thì thường một nguồn duy nhất, đặt lệch, đổ bóng dài. Chính cái bóng mới là thứ diễn.
Màu cũng được chỉnh: cảnh đêm hay được ngả xanh lam vì mắt người quen liên hệ màu ấy với đêm và với lạnh, dù trăng thật không làm mọi thứ xanh như vậy.
Và luôn có cái đèn nhấp nháy. Ngoài đời đèn nhấp nháy thường là chuyện tiếp xúc lỏng hay bóng sắp hỏng, sửa mất mười phút. Trong phim, nó là cách rẻ nhất để làm người xem căng lên mà không cần thêm gì.
Tầng hầm, gác mái, và cái cửa không ai mở
Ba chỗ này có chung một đặc điểm: chúng nằm ngoài phần nhà mà người ta sống hằng ngày.
Phim khai thác đúng chỗ đó. Một không gian thuộc về nhà mình nhưng mình không thuộc nó — không nhớ trong đó có gì, không biết đèn ở đâu, phải đi xuống hoặc đi lên mới tới.
Nhà ở Việt Nam phần lớn không có tầng hầm, nên món này được thay bằng cái khác: kho dưới gầm cầu thang, phòng thờ trên tầng trên cùng, hay căn phòng khoá cửa của người đã mất.
Ngoài đời mấy chỗ này cũng thật sự nên để ý, nhưng vì lý do khác hẳn: chúng là nơi ẩm mốc, chuột bọ, đồ hỏng chất đống, và dây điện cũ ít khi được kiểm. Cái đáng sợ thật ở gác mái là đường điện chuột cắn, không phải thứ gì khác.
Âm thanh làm nửa phần việc
Thử tắt tiếng một cảnh kinh dị mà xem — phần lớn nỗi sợ biến mất.
Phim dùng mấy lớp: tiếng nền trầm mà tai gần như không nhận ra, tiếng nhà kêu răng rắc, và những khoảng im lặng hoàn toàn đặt ngay trước tiếng động lớn.
Tiếng nhà kêu thì có thật: gỗ và vật liệu giãn nở khi nhiệt độ đổi, ống nước kêu khi áp lực thay đổi, cửa rít khi bản lề khô. Phim không bịa ra hiện tượng, phim chỉ đặt nó vào đúng lúc người xem đang chờ đợi điều gì đó.
Ngoài đời, biết nhà mình kêu vì đâu thì hết sợ ngay. Nhà mới thường kêu nhiều hơn trong năm đầu, và tiếng lặp lại theo giờ cố định gần như luôn có nguyên nhân cơ học.
Mấy chuyện phim luôn bỏ qua
Kể ra cho vui, vì đây là chỗ khán giả hay hỏi nhất.
Không ai bật hết đèn. Nhân vật đi trong nhà tối om bằng một cái đèn pin, trong khi công tắc ngay tường.
Không ai gọi thợ. Nhà rung, tường nứt, nước chảy ngược — ngoài đời tới lần thứ hai là người ta gọi người tới xem.
Không ai đọc kỹ hợp đồng. Mua một căn nhà rẻ bất thường mà không hỏi vì sao rẻ là tình tiết chỉ tồn tại trong phim; ngoài đời đó chính là câu hỏi đầu tiên.
Không ai mở cửa sổ. Nhà nào trong phim cũng bí, rèm kéo kín giữa ban ngày.
Và không ai dọn nhà đi. Đây là điều khán giả hét lên nhiều nhất — nhưng nếu nhân vật dọn đi thì phim hết ở phút hai mươi.
Vì sao mấy món này vẫn ăn khách sau ngần ấy năm
Vì chúng nhắm vào những thứ có thật trong cách con người cảm nhận không gian.
Người ta thấy bất an khi không nhìn được phía sau lưng, khi không đoán được một không gian rộng tới đâu, khi nghe tiếng mà không định vị được nguồn, và khi ở một nơi thuộc về mình mà mình không thuộc về nó.
Đây cũng là những thứ kiến trúc và cả các quan niệm dân gian về nhà cửa đều nói tới, bằng ngôn ngữ khác nhau: chỗ ngồi nên có lưng tựa, lối đi nên nhìn thấy được, không gian nên rõ ràng chỗ nào để làm gì.
Khác nhau ở mục đích. Kiến trúc và nếp nhà cố làm người ta thấy yên; phim kinh dị cố tình làm ngược lại. Cùng một bộ nguyên liệu, nấu theo hai hướng.
Xem xong rồi thì đừng mang về nhà
Một lưu ý nhẹ nhàng để khép lại.
Xem phim xong thấy nhà mình cũng hơi rờn rợn là chuyện bình thường, nhất là với trẻ con. Cách xử hiệu quả nhất không phải giải thích rằng làm gì có ma, mà là chỉ ra nguồn thật của mấy thứ vừa làm ta giật mình — tiếng đó là ống nước, bóng đó là đèn đường qua rèm.
Và nếu sau khi xem phim bạn bỗng thấy hành lang nhà mình tối quá, thì đó có khi là một thông tin đúng: thêm một cái đèn ở đó thì tối nào cũng dễ chịu hơn, không liên quan gì tới ma cả.
Ba điều gọn lại
Một, nhà trong phim rộng và tối vì nhu cầu quay phim trước, rồi mới tới nhu cầu doạ người xem.
Hai, âm thanh làm nửa phần việc — và mấy tiếng nhà kêu trong phim đều là hiện tượng có thật, chỉ được đặt vào đúng lúc.
Ba, phim và kiến trúc dùng chung một bộ nguyên liệu về cách người ta cảm nhận không gian, chỉ khác là một bên cố làm ta thấy yên, một bên cố làm ngược lại.