Tỳ hưu “chỉ ăn không thải”: chuyện kể quen thuộc, và phần được thêm thắt về sau

Mục “Chuyện kể dân gian” đã kể về Ông Táo, Thổ Công, Thần Tài, về cây cối, giếng ao và mấy con vật quanh nhà. Bài này dành cho một linh vật không sống quanh nhà nhưng lại nằm trong rất nhiều nhà: tỳ hưu. Đây có lẽ là linh vật được mua nhiều nhất ở các cửa hàng phong thuỷ, và đi kèm nó luôn là một câu chuyện rất dễ nhớ: tỳ hưu chỉ ăn vàng bạc châu báu mà không thải ra, nên giữ của cho chủ.

Bài này kể lại câu chuyện đó cho vui, rồi thử tách lớp cũ với lớp mới.

Câu chuyện quen thuộc

Bản kể phổ biến nhất ở cửa hàng và trên mạng đại ý: tỳ hưu là một con vật linh, có khi được kể là con thứ chín của Rồng. Nó tham ăn, hoặc phạm lỗi trên trời, nên bị phạt: chỉ được ăn mà không được thải ra. Thức ăn của nó là vàng bạc, châu báu. Vì thế người ta tin nuôi tỳ hưu (tức là đặt tượng tỳ hưu) thì tiền vào mà không ra.

Đó là một câu chuyện rất hợp để bán hàng: ngắn, dễ nhớ, có hình ảnh mạnh, và nói thẳng vào điều người mua mong.

Mấy dị bản hay gặp

• Con thứ chín của Rồng: có bản nói vậy, có bản kể danh sách “chín con của rồng” không có tên tỳ hưu. Các danh sách “long sinh cửu tử” vốn đã khác nhau tuỳ nguồn.
• Một sừng, hai sừng: nhiều cửa hàng phân biệt tỳ hưu một sừng gọi là Thiên Lộc, hai sừng gọi là Tịch Tà, một bên chiêu tài, một bên trừ tà. Có nơi lại nói ngược, hoặc gọi chung.
• Đực và cái: tỳ hưu bán theo cặp, con đực chiêu tài, con cái giữ tài. Phân biệt đực cái bằng chi tiết trên tượng mỗi xưởng một kiểu.

Dị bản nhiều như vậy là dấu hiệu bình thường của một hình tượng được kể đi kể lại qua rất nhiều người, rất nhiều vùng.

Lớp có vẻ cũ: một loài thú dữ

Trong một số sử truyện cổ của Trung Hoa, tên tỳ hưu được nhắc như tên một loài thú dữ, và về sau được dùng để ví với quân lính dũng mãnh. Hình tượng thú có cánh, có sừng canh giữ lăng mộ, đền đài cũng có từ lâu. Ở lớp này, tỳ hưu gắn với sức mạnh, canh giữ, xua đuổi điều xấu, chưa thấy gắn với chuyện “ăn vàng không thải”.

Lớp có vẻ mới: ăn vàng, không hậu môn

Chi tiết “không có hậu môn”, “chỉ ăn không thải” rất hợp với nhu cầu chiêu tài của thời buôn bán, và được lặp lại nhiều nhất trong lời giới thiệu sản phẩm. Khó biết chính xác chi tiết này xuất hiện từ khi nào, nhưng cách nó gắn chặt với việc bán tượng khiến người ta có quyền nghi rằng một phần câu chuyện đã được kể lại cho hợp với thị trường.

Điều đó không làm câu chuyện bớt vui. Nó chỉ nhắc rằng: chuyện kể dân gian vẫn đang lớn lên, ngay trước mắt mình.

Những “luật” mới mọc thêm

Đi kèm câu chuyện là cả một bộ luật lệ, nhiều luật nghe khá vui:

• Không được sờ vào miệng tỳ hưu (sợ “mất của”).
• Không cho người khác chạm vào tỳ hưu của mình.
• Tỳ hưu phải quay đầu ra cửa để “đi kiếm tiền”, không quay vào phòng ngủ, không quay vào gương.
• Phải “khai quang” mới có tác dụng.
• Không đeo tỳ hưu khi đi viếng đám tang, đi bệnh viện.

Những luật này mỗi nơi nói một khác. Có luật vô hại, có luật được dùng để bán thêm dịch vụ (khai quang, tẩy uế, “nạp năng lượng”).

🔴 Khi câu chuyện được dùng để đẩy giá

Câu chuyện vui là một chuyện; câu chuyện được dùng để bán món đắt gấp nhiều lần là chuyện khác. Mấy câu nên nghe ra:

• “Tỳ hưu đá này mới linh, tỳ hưu đá kia không giữ được của.” Chất liệu nào linh hơn là điều không ai kiểm được.
• “Tỳ hưu to mới hút được tài lớn.” Cỡ tượng là chuyện thẩm mỹ và chỗ đặt, không phải chuyện lượng tài.
• “Phải khai quang ở chỗ tôi mới có tác dụng, phí riêng.” Đây là bán thêm dịch vụ trên nền một câu chuyện.

Mua tỳ hưu vì thích dáng tượng, thích ý nghĩa, thích câu chuyện là đủ đẹp. Đừng trả thêm cho những lời hứa không ai đo được.

Tỳ hưu và trẻ nhỏ

Một chi tiết đời thường: tượng tỳ hưu đá nhỏ, mặt tỳ hưu đeo cổ là vật nặng và có góc cạnh. Đặt trên kệ thấp, trẻ có thể kéo rơi vào chân; mặt dây đeo cho trẻ nhỏ có nguy cơ dây quấn cổ, hạt nhỏ trẻ nuốt được. Theo luật “không cho ai chạm” thì cũng tiện: cứ đặt lên cao.

Vì sao câu chuyện này sống khoẻ đến vậy

Câu chuyện tỳ hưu có đủ những thứ làm một chuyện kể lan nhanh: một hình ảnh dễ vẽ trong đầu (con thú ăn vàng), một chi tiết hơi kỳ quặc để người ta nhắc đi nhắc lại (không có hậu môn), và một lời hứa đúng thứ người nghe mong (giữ được tiền). Người bán kể cho người mua, người mua kể lại cho người thân khi tặng quà, mỗi lần kể lại có khi thêm một chi tiết mới. Chính vì vậy mà ngày nay ta có cả chục “luật” về tỳ hưu, nhiều hơn hẳn những gì các bản kể xưa nói tới.

Biết câu chuyện được hình thành thế nào không làm mất cái thú của nó. Nó chỉ giúp mình nghe những lời kể mới với một nụ cười, thay vì với nỗi lo phạm luật.

Nói gọn lại

Tỳ hưu “chỉ ăn không thải” là một câu chuyện vui, dễ nhớ, có nhiều dị bản, và có vẻ đã được kể lại cho hợp với chuyện buôn bán. Lớp cũ hơn của hình tượng gắn với một loài thú dữ canh giữ. Cứ thích câu chuyện, cứ mua tượng mình ưng, nhưng đừng trả thêm tiền cho những luật lệ mới mọc và lời hứa về lượng tài.