“Kim chỉ nam” mà kim lại chỉ cả bắc: mấy hiểu lầm vui quanh chiếc la bàn phong thuỷ

Mục “Hiểu lầm buồn cười” đã có bài về tên đá, về chữ nghĩa, về con số. Bài này kể về một đồ vật nhỏ mà chứa khá nhiều hiểu lầm vui: chiếc la bàn, mà tiếng Việt quen gọi là kim chỉ nam.

Kim chỉ nam mà ai cũng nhìn đầu chỉ bắc

Kim la bàn là một thanh nam châm nhỏ, xoay theo từ trường Trái Đất, nên nó chỉ cả hai đầu: một đầu về bắc, một đầu về nam. Người phương Tây quen sơn đỏ đầu bắc và gọi là la bàn chỉ bắc. Người Trung Hoa xưa gọi dụng cụ này theo đầu chỉ nam, nên có tên “chỉ nam châm”, và tiếng Việt mượn thành “kim chỉ nam”.

Thế là có chuyện vui: người Việt cầm la bàn mua ở hiệu sách, nhìn đầu kim đỏ chỉ bắc, mà vẫn gọi đó là kim chỉ nam. Không ai sai cả; cùng một cây kim, mỗi nền văn hoá chọn một đầu để gọi tên.

Cũng vì vậy “kim chỉ nam” trong tiếng Việt còn mang nghĩa bóng là nguyên tắc dẫn đường, kim chỉ nam cho hành động. Nghĩa bóng này đi đâu cũng đúng, không phụ thuộc vào đầu kim.

La kinh đặt phương nam lên trên

Mở một chiếc la kinh phong thuỷ ra, nhiều người ngạc nhiên vì các vòng chữ có vẻ “ngược” với bản đồ: phương nam nằm ở phía trên. Đây là cách trình bày quen thuộc của nhiều bản đồ, sơ đồ cổ ở Trung Hoa, gắn với quan niệm hướng mặt về phương nam là hướng của bậc tôn quý. Bản đồ phương Tây hiện đại đặt bắc lên trên chỉ là một quy ước khác. Không có phía nào “thật sự” ở trên trong vũ trụ.

Hiểu lầm hay gặp: người mới học đọc la kinh theo thói quen bản đồ, tưởng chữ ở trên là bắc, rồi đọc ngược cả hướng nhà.

La bàn không đo được hướng tốt hay xấu

Một hiểu lầm khá phổ biến: tưởng la kinh có một bộ phận nào đó “cảm” được khí tốt xấu. Thật ra phần đo của la kinh chỉ là cây kim nam châm, giống hệt la bàn thường. Tất cả những vòng chữ dày đặc quanh kim là bảng tra: kim chỉ ra một góc, người dùng đọc góc đó rơi vào chữ nào trên từng vòng, rồi giải nghĩa theo hệ thống mình học. Tốt hay xấu là phần giải nghĩa của con người, không phải phần đo của cây kim.

La bàn điện thoại và la kinh: cùng đo một thứ

Có người nghĩ la bàn điện thoại “không đúng phong thuỷ” vì không phải la kinh. Thật ra cả hai cùng đo phương bắc từ, chỉ khác cách hiển thị. Chỗ khác thật là độ chính xác và cách dùng: cả hai đều bị nhiễu bởi sắt thép, thiết bị điện, và cả hai đều cần đứng đúng chỗ, cầm đúng cách. Có ứng dụng cho chọn hiển thị theo bắc thật (bắc địa lý) hoặc bắc từ; la kinh truyền thống đọc theo kim nam châm, tức bắc từ.

Đặt la bàn làm vật trấn trạch

Một số người đặt la kinh lên bàn thờ, treo la bàn trên cửa, để dưới gối với ý trấn trạch, trừ tà. Đây là cách dùng mang tính biểu tượng; cây kim trong đó vẫn chỉ làm đúng một việc là quay theo từ trường. Có một chi tiết vui: đặt la bàn cạnh loa, cạnh tủ lạnh, cạnh khung sắt, kim sẽ quay lệch theo, nên ai treo la bàn trên cửa sắt rồi nhìn vào để “xem hướng” sẽ thấy một hướng rất lạ.

🔴 Hiểu lầm không vui: đo sai rồi đục sửa thật

Không phải hiểu lầm nào cũng chỉ để cười. Hiểu lầm đáng lo nhất là khi một lần đo sai dẫn tới quyết định tốn kém:

• Đo hướng nhà khi đứng sát cửa sắt, ra kết quả lệch cả chục độ, rồi đổi cửa, xoay bàn thờ, đập tường theo kết quả đó.
• Đọc ngược la kinh vì tưởng chữ trên cùng là bắc.
• Tin rằng chỉ cần la kinh “xịn” là đo đúng, bỏ qua việc đứng ở đâu, cầm thế nào.

Trước khi làm việc gì tốn tiền dựa trên hướng, đo nhiều điểm, đo bằng hai thiết bị, và đối chiếu với bản đồ vệ tinh. Phần đo thì ai cũng kiểm được; phần giải nghĩa thì nên hỏi người có kinh nghiệm.

Một chút lịch sử cho vui

La bàn được nhiều tài liệu nhắc là một trong những phát minh lớn của Trung Hoa xưa, ban đầu gắn với việc xem phong thuỷ, chọn hướng, về sau mới dùng rộng rãi cho đi biển. Nghĩa là chiếc la bàn của người đi biển có họ hàng gần với chiếc la kinh của thầy địa lý. Một dụng cụ ra đời để đọc đất đai, rồi đi khắp đại dương.

Chơi thử ở nhà

Lấy một chiếc la bàn nhỏ, đi một vòng quanh nhà, đặt nó gần tủ lạnh, gần loa, gần cửa sắt, gần ổ điện, xem kim lệch tới đâu. Trò chơi năm phút này giải thích rõ hơn mọi bài giảng vì sao đo hướng phải đứng ở chỗ thoáng.

Hiểu lầm về “la bàn càng to càng chuẩn”

Ở cửa hàng có la kinh đủ cỡ, từ loại cầm tay tới loại mặt rộng như cái mâm. Có người nghĩ la kinh to thì “chuẩn hơn”. Mặt to giúp in được nhiều vòng chữ hơn, chữ to dễ đọc hơn, nhưng cây kim ở giữa vẫn chỉ làm một việc như mọi cây kim khác. Độ chính xác của phép đo phụ thuộc kim có nhạy không, mặt có thăng bằng không, và người đo đứng ở đâu, nhiều hơn là phụ thuộc vào cỡ mặt.

Nói gọn lại

“Kim chỉ nam” mà kim chỉ cả bắc, la kinh đặt nam lên trên, la bàn không đo được tốt xấu: đó là những hiểu lầm vui từ cách mỗi nền văn hoá gọi tên và vẽ hướng. Cây kim chỉ làm một việc là chỉ theo từ trường; phần giải nghĩa là của con người. Trước khi đục sửa nhà theo hướng, đo cho đúng đã.