Tên đá mà hiểu lầm: “mắt mèo” không phải một loại đá, “tóc” không phải tóc, “pha lê” không phải thạch anh
Mục “Hiểu lầm buồn cười” đã có bài về hiểu lầm từ chữ nghĩa, hình ảnh, con số, nghe nhầm. Bài này đi vào một kho hiểu lầm cụ thể mà ai bước vào cửa hàng phong thuỷ cũng gặp: tên gọi của đá. Tên đá trên quầy là sự pha trộn giữa tên khoáng vật, tên thương mại, tên dịch, tên đặt cho dễ bán. Hiểu theo nghĩa đen thì nhiều cái tên trở nên rất buồn cười, và đôi khi làm người mua trả giá sai.
“Mắt mèo”: một hiệu ứng, không phải một loại đá
Nhiều người nghĩ “đá mắt mèo” là một loại đá riêng. Thật ra mắt mèo là tên một hiệu ứng quang học: khi đá có nhiều sợi tinh thể nhỏ xếp song song, mài thành mặt tròn đúng hướng, ánh sáng phản xạ thành một vệt sáng chạy dọc như con ngươi mắt mèo. Rất nhiều loại đá có thể có hiệu ứng này.
Chỗ buồn cười: trên quầy, “đá mắt mèo” có khi là một loại đá tự nhiên có hiệu ứng mắt mèo, có khi là thuỷ tinh sợi quang được làm để có vệt sáng rất đều và rất rực rỡ. Hai thứ cùng tên, giá khác hẳn nhau. Hỏi người bán: “đây là đá gì có hiệu ứng mắt mèo, hay thuỷ tinh mắt mèo?”.
“Thạch anh tóc”: tóc không phải tóc
Thạch anh tóc có những sợi mảnh như sợi tóc vàng, đỏ, đen, xanh nằm trong lòng viên đá trong. Nghe tên, có người tưởng là tóc người hay lông thú bị nhốt lại (và có người bán còn kể như vậy cho thêm huyền bí). Thật ra các “sợi tóc” đó là tinh thể của khoáng vật khác mọc xen trong thạch anh từ khi thành tạo, ví dụ những sợi kim vàng óng thường là tinh thể rutil, sợi đen có thể là tourmaline, tuỳ loại.
“Pha lê”: thường là thuỷ tinh
Trong tiếng Việt hằng ngày, “pha lê” thường chỉ thuỷ tinh trong, nặng, mài nhiều mặt (ly pha lê, đèn chùm pha lê, quả cầu pha lê treo cửa). Trong khi đó, tinh thể tự nhiên trong suốt thì thường gọi là thạch anh trắng. Hiểu lầm vui xảy ra theo cả hai chiều: người mua tưởng quả cầu pha lê là đá tự nhiên, hoặc tưởng thạch anh trắng tự nhiên chỉ là thuỷ tinh. Cả hai đều đẹp, đều dùng được, nhưng giá khác nhau và người bán nên nói rõ.
“Ngọc”: một chữ, rất nhiều loại đá
Chữ “ngọc” trong tiếng Việt rất rộng: có khi chỉ jadeite (phỉ thuý), có khi nephrite, có khi bất cứ loại đá đẹp, bóng, màu xanh nào. Trên quầy có “ngọc” đi kèm tên vùng, tên màu, tên đặt cho dễ nhớ. Nhiều loại trong số đó là đá khác hẳn nhau về khoáng vật, độ cứng, giá trị. Đọc chữ “ngọc” trên nhãn chưa nói lên được gì; hỏi tên khoáng vật và xem giấy kiểm định ghi gì.
“Mắt hổ”, “mắt ưng”, “mắt bò”
Cũng giống mắt mèo, mấy cái tên này mô tả vẻ ngoài: vệt sáng óng ánh chuyển động khi xoay đá, màu vàng nâu như mắt hổ, xanh xám như mắt chim ưng, nâu đỏ như mắt bò. Đây là tên thương mại phổ biến; không có con hổ, con ưng nào liên quan. Có người bán gắn cho mỗi “con mắt” một công dụng theo con vật (mắt hổ cho can đảm, mắt ưng cho tầm nhìn), một kiểu suy luận từ chính cái tên.
🔴 Khi cái tên làm mình trả giá sai
Hiểu lầm tên đá vui là vui, nhưng có ba trường hợp nên cẩn thận:
- Tên gắn chữ “tự nhiên”, “thiên nhiên” cho thuỷ tinh, nhựa, đá nhuộm. Hỏi rõ chất liệu là gì.
- Tên mượn của đá đắt cho đá rẻ hơn: thêm chữ “ngọc”, “ruby”, “sapphire” vào trước một tên vùng nghe lạ. Hỏi tên khoáng vật thật.
- Câu chuyện từ cái tên: “thạch anh tóc là tóc tiên”, “mắt mèo là mắt mèo thần”. Câu chuyện vui, nhưng không đáng thêm tiền.
Một câu hỏi đơn giản luôn có ích: “Tên khoáng vật của viên này là gì, đã qua xử lý gì chưa?”. Người bán đàng hoàng trả lời được, và không cười mình.
Một trò chơi nhỏ ở cửa hàng
Lần tới vào cửa hàng đá, thử chơi một trò: đọc tên trên nhãn, đoán xem tên đó là tên khoáng vật, tên hiệu ứng, hay tên đặt cho dễ bán. Rồi hỏi người bán. Trò chơi này vừa vui, vừa giúp mình hiểu mình đang cầm cái gì trên tay.
Thêm vài cái tên vui
- “Đá mặt trăng”: tên gọi theo ánh xanh trắng loang như ánh trăng khi xoay đá, không có gì liên quan tới mặt trăng thật.
- “Đá mặt trời”: ánh lấp lánh màu cam đỏ từ những vảy khoáng nhỏ bên trong, cũng là tên theo vẻ ngoài.
- “Thạch anh ưu linh”: những đám mây, mảng màu trong thạch anh trông như cảnh rừng núi, sương mù. Tên nghe huyền bí, thật ra là các khoáng vật khác lắng đọng trong thạch anh.
- “Đá dạ quang”: có loại phát sáng nhờ tính chất của khoáng, có loại là vật liệu nhân tạo được tẩm chất phát quang. Hỏi rõ trước khi trả giá cao.
Cái tên đẹp làm món đồ dễ nhớ và dễ thích. Đó là việc của người đặt tên. Việc của người mua là biết cái tên đó đang mô tả vẻ ngoài hay mô tả chất liệu.
Nói gọn lại
Tên đá trên quầy là một kho hiểu lầm vui: mắt mèo là hiệu ứng, tóc là tinh thể khoáng, pha lê thường là thuỷ tinh, ngọc là một chữ rất rộng. Cứ cười với những cái tên, nhưng khi trả tiền thì hỏi tên khoáng vật thật và đã qua xử lý gì chưa.