Kiêng kỵ khi thi cử và khi thi đấu: chuyện vui, và chỗ nó thật sự giúp

Trước phòng thi, có người mặc đúng cái áo đã mặc lần thi trước. Trước trận đấu, có cầu thủ buộc dây giày theo đúng một thứ tự. Mấy chuyện này ai cũng biết, ai cũng cười, và ai cũng có một vài cái của riêng mình.

Bài này kể cho vui — và cũng nói luôn chỗ nó thật sự giúp được, cùng chỗ nên dừng.

Mấy điều quen thuộc quanh chuyện thi cử

Người Việt mình có cả một bộ, và phần lớn xoay quanh chữ nghĩa.

Ăn gì trước khi thi. Món có tên nghe xuôi thì được khuyến khích, món có tên nghe như trượt thì tránh. Chuối và trứng là hai cái tên hay bị nhắc nhất — trứng vì hình số không, chuối vì chữ "trượt vỏ chuối".

Đi đường nào tới điểm thi. Có nhà tránh đi qua chỗ này chỗ kia, có người nhất định đi đúng đường đã đi lần trước.

Bút và giấy. Dùng đúng cây bút đã làm bài tốt, không cho ai mượn bút trước giờ thi.

Không chúc "cố lên" theo kiểu nhất định, hoặc ngược lại phải chúc đúng một câu.

Điểm chung dễ thấy: phần lớn dựa trên đồng âm và hình dáng chữ, tức là gắn với tiếng Việt chứ không gắn với chuyện thi cử. Đổi sang tiếng khác thì mấy điều này mất nghĩa.

Thể thao: nơi chuyện này nhiều nhất

Và cũng là nơi người trong cuộc thừa nhận thoải mái nhất.

Vận động viên khắp thế giới có thói quen riêng trước khi thi đấu: một thứ tự mặc đồ, một món ăn, một đoạn nhạc, một câu nói, một chỗ ngồi trong phòng thay đồ. Nhiều người kể lại chuyện của mình như chuyện vui, nhưng vẫn làm.

Chuyện thú vị: họ thường không nói rằng nó ảnh hưởng tới kết quả. Cái họ nói là nó giúp mình vào đúng trạng thái — quen thuộc, bình tĩnh, sẵn sàng.

Và trong đội thì mấy thói quen này còn có vai khác: làm cùng nhau một việc trước trận là thứ gắn nhóm lại, giống như mọi nghi thức tập thể khác.

Vì sao nó có tác dụng thật — dù không phải theo cách người ta nghĩ

Đây là phần đáng nói nghiêm túc giữa một bài kể vui.

Thi cử và thi đấu đều có một đặc điểm: bạn đã chuẩn bị xong rồi, và phần còn lại nằm ngoài tầm kiểm soát. Cảm giác mất kiểm soát ấy làm người ta căng.

Một thói quen quen thuộc trả lại cho bạn một việc bạn làm được vào đúng lúc đó. Nó không đổi đề thi, nhưng nó đổi trạng thái của người đi thi — và trạng thái thì ảnh hưởng thật tới việc đọc đề, nhớ bài và xử lý khi gặp câu khó.

Nói cách khác: phần giúp được là phần tâm lý, và phần tâm lý là phần có thật. Không cần tin vào điều gì siêu nhiên mới thấy nó hữu ích.

Chỗ nên dừng

Có mấy ranh giới rõ, và đây là phần người lớn nên để ý giúp trẻ.

Đừng để nó thay cho ôn tập. Điều này hiển nhiên nhưng vẫn nên nói: không có món ăn nào, cây bút nào thay được phần đã học.

Đừng để nó thành nỗi lo mới. Nếu sáng hôm thi mà quên mất cái áo quen, hoặc đi nhầm đường, mà đứa trẻ hoảng lên thì thói quen ấy đã quay ra làm hại đúng lúc cần bình tĩnh nhất.

Đừng gán kết quả cho nó. Thi tốt thì khen phần đã học; thi chưa tốt thì càng không nên nói tại quên làm cái này cái kia. Một đứa trẻ nghe vậy sẽ học sai bài học.

Đừng ép người khác theo. Trong nhà mỗi người một kiểu, và ép nhau vào giờ đang căng là cách chắc chắn làm mọi người mệt hơn.

Một mẹo của nhiều phụ huynh: chọn thói quen nào không phụ thuộc vào vật — hít thở ba nhịp, nói một câu, vỗ vai nhau. Thứ luôn mang theo được thì không bao giờ quên ở nhà.

Mấy chuyện vui ở nơi khác

Không riêng gì mình.

Nhiều nước có chuyện tương tự quanh chuyện thi cử và thi đấu, và phần lớn cũng dựa trên đồng âm, hình dáng, hoặc một lần trùng hợp được nhớ lâu. Nội dung khác nhau, cơ chế sinh ra thì giống nhau.

Điều đó nói lên một chuyện dễ thương: đây không phải đặc điểm của một dân tộc nào, mà là cách con người xoay xở với sự hồi hộp. Ai đứng trước một việc quan trọng mà không kiểm soát được kết quả thì đều làm gì đó tương tự.

Nên nếu bạn có một thói quen nhỏ trước những dịp quan trọng, không có gì phải ngại. Chỉ cần nó không tốn tiền, không tốn thời gian ôn bài, và không biến thành thứ bạn sợ mất.

Mấy thói quen của người lớn, kể cho công bằng

Không chỉ học sinh và vận động viên mới có.

Người đi phỏng vấn mặc đúng bộ đồ đã mặc lần được nhận. Người bán hàng giữ tờ tiền của khách đầu tiên trong ngày. Tài xế có một câu nói trước khi nổ máy. Người mở hàng buổi sáng thích bán cho khách quen trước.

Mấy chuyện này cùng một cơ chế với chuyện thi cử: đứng trước việc quan trọng mà kết quả không nằm trong tay mình, người ta tìm một việc làm được.

Và trong buôn bán còn có thêm một lớp: nó thành nếp chung của cả tiệm. Ai mới vào làm cũng theo, không phải vì tin, mà vì đó là cách hoà vào nhóm.

Nói ra được điều này thì dễ sống với nhau hơn: người không theo cũng không phải người coi thường, và người theo cũng không phải người mê tín. Phần lớn là chuyện nếp, và nếp thì không cần ai chứng minh.

Khi nào thì hết vui

Ranh giới cuối, và nó rõ hơn người ta tưởng.

Khi nó tốn tiền đáng kể. Một thói quen nhỏ thì miễn phí; tới lúc phải mua đồ, mua gói, mua theo lời ai đó thì nó đã đổi bản chất.

Khi nó làm bạn không dám làm việc phải làm. Hoãn một cuộc hẹn quan trọng, bỏ một cơ hội vì hôm đó "không hợp" — cái giá đó là thật.

Khi nó dùng để đổ lỗi. Cho mình hoặc cho người khác trong nhà. Đây là chỗ biến một chuyện vui thành một vết thương.

Khi ai đó dùng nó để doạ bạn. Lúc đó không còn là nếp nữa, mà là một cách bán hàng hoặc một cách gây áp lực.

Còn dưới mấy mức đó thì cứ giữ. Một thói quen nhỏ làm bạn bình tĩnh hơn trước việc lớn là thứ đáng có — và nó cũng là một phần của đời sống, giống như nhiều thứ khác mà không ai đòi chứng minh.

Ba điều gọn lại

Một, phần lớn kiêng kỵ thi cử của người Việt dựa trên đồng âm và hình dáng chữ — gắn với tiếng Việt chứ không gắn với chuyện thi.

Hai, nó giúp thật ở phần tâm lý: trả lại cho bạn một việc làm được vào lúc mọi thứ khác nằm ngoài tầm kiểm soát.

Ba, ranh giới rõ nhất là đừng gán kết quả cho nó — thi tốt thì khen phần đã học, thi chưa tốt thì đừng nói tại quên làm cái gì đó.