Mấy kiêng kỵ lạ đời và gốc tích của chúng
Mỗi vùng, mỗi nghề, mỗi gia đình đều có những điều kiêng riêng — và nhiều điều trong số đó nghe rất lạ với người ngoài. Không nhổ nước bọt xuống biển, không huýt sáo ban đêm, không đếm tiền lúc trời tối, không quét nhà ngày mùng một.
Bài này nhìn vào một số điều kiêng như vậy — không phải để bác bỏ, mà để thấy chúng thường có một cơ chế hình thành khá dễ hiểu.
Ba cách một điều kiêng ra đời
Đọc qua nhiều tập tục thì thấy chúng hay rơi vào một trong ba nhóm:
Một: từ chơi chữ và đồng âm. Rất nhiều kiêng kỵ Á Đông gắn với việc một từ nghe giống một từ khác. Số bốn bị tránh ở một số nơi vì trong tiếng Hán nó đọc gần với chữ "tử". Kiêng ăn một số món đầu năm cũng vậy — tên món nghe giống một từ không hay.
Đặc điểm nhận ra nhóm này: nó chỉ có nghĩa trong một ngôn ngữ cụ thể. Người nói tiếng khác thì mối liên hệ đó biến mất, và điều kiêng cũng không có.
Hai: từ một lý do thực tế đã bị quên. Đây là nhóm thú vị nhất. Một quy tắc ra đời vì lý do rất cụ thể, rồi qua nhiều đời thì lý do mất đi mà quy tắc còn lại — và người sau giải thích lại bằng cách khác.
Ba: từ một tai nạn được ghi nhớ. Một việc xấu xảy ra sau một hành động nào đó, và mối liên hệ được ghi nhớ rồi truyền lại. Cơ chế tâm lý ở đây là thật — con người rất giỏi nhận ra mẫu hình, kể cả khi mẫu hình đó không có thật.
Mấy điều kiêng có lý do thực tế khá rõ
Không huýt sáo ban đêm. Có trong nhiều nền văn hoá, thường được giải thích bằng chuyện gọi điều không hay. Lý do thực tế có thể đơn giản hơn: ban đêm yên tĩnh, huýt sáo vang rất xa và làm phiền hàng xóm đang ngủ. Ở một số cộng đồng sống gần nhau thì đây là quy tắc giữ hoà khí.
Kiêng nói chuyện xui trên thuyền, trên biển. Người đi biển ở rất nhiều nơi trên thế giới có kiêng kỵ tương tự. Trong môi trường nguy hiểm mà không kiểm soát được, việc giữ tinh thần cả nhóm là chuyện sống còn — và một quy tắc cấm nói điều xấu có chức năng thực tế ở đó.
Không quét nhà ngày mùng một. Giải thích quen thuộc là quét đi lộc. Nhưng có một lý do thực dụng rất dễ thấy: ngày đầu năm là ngày nghỉ, ngày đón khách, và việc quét dọn thì đã làm trước Tết rồi. Quy tắc này cho người trong nhà — nhất là phụ nữ, người làm phần lớn việc dọn — một ngày được nghỉ chính đáng.
Kiêng cho lửa, cho nước đầu năm. Trong xã hội nông nghiệp trước đây, lửa và nước là hai thứ thiết yếu nhất và khó có nhất. Quy tắc này có thể phản ánh việc giữ gìn tài nguyên trong thời điểm khó khăn nhất của năm.
Kiêng làm việc lớn vào mùa mưa bão. Đây là nhóm có lý do trực tiếp nhất và vẫn đúng tới hôm nay.
Cần nói rõ: những giải thích này là cách đọc hợp lý, không phải sự thật đã được chứng minh. Nguồn gốc thật của một tập tục thường không ai ghi lại, và các cách giải thích ra đời sau đó.
Mấy điều kiêng khác nhau ngược nhau giữa các nơi
Đây là bằng chứng rõ nhất cho thấy phần lớn kiêng kỵ là quy ước văn hoá chứ không phải quy luật:
Số may rủi. Số bốn bị tránh ở vùng Đông Á nhưng không có ý nghĩa gì ở phương Tây. Số mười ba bị tránh ở nhiều nước phương Tây nhưng người Việt phần lớn không để ý. Số bảy được coi là may ở nhiều nơi phương Tây.
Màu tang. Trắng là màu tang ở Việt Nam và nhiều nước Á Đông; ở phương Tây thì đen. Cùng một màu, hai ý nghĩa gần như trái ngược.
Mèo đen. Điềm xấu ở nhiều nơi phương Tây, nhưng ở một số nước khác thì lại được coi là may mắn.
Ngày trong tuần. Thứ sáu ngày mười ba ở phương Tây; ở một số nước nói tiếng Tây Ban Nha thì là thứ ba ngày mười ba.
Nếu các điều kiêng phản ánh quy luật nào đó của thế giới thì chúng phải giống nhau ở mọi nơi. Việc chúng khác nhau — và đôi khi trái ngược — cho thấy chúng phản ánh văn hoá và ngôn ngữ chứ không phản ánh thế giới.
Vì sao chúng sống lâu dù không có cơ sở
Mấy cơ chế tâm lý khá rõ:
Chi phí không đối xứng. Tránh một điều kiêng thì tốn rất ít; không tránh mà có chuyện xảy ra thì người ta tự trách mình. Trong tính toán đó thì tránh luôn là lựa chọn "an toàn", kể cả khi ta không tin.
Chỉ nhớ lần trùng. Làm trái điều kiêng một trăm lần không sao thì không ai nhớ; một lần có chuyện thì nhớ mãi và kể lại. Đây là cơ chế củng cố rất mạnh.
Không thể chứng minh sai. Nếu tránh mà vẫn có chuyện thì "tại còn phạm chỗ khác"; nếu không tránh mà không sao thì "lần này may". Một quy tắc không thể bị bác bỏ thì tồn tại mãi.
Nó gắn với cộng đồng. Giữ một điều kiêng cũng là cách thể hiện mình thuộc về một nhóm, một gia đình, một nghề. Phần này thì không liên quan gì tới việc nó đúng hay sai.
Thái độ thực tế
Điều kiêng vô hại thì cứ giữ nếu muốn. Không quét nhà mùng một, không nói điều xui đầu năm — chúng không hại ai và là một phần của không khí ngày lễ. Bắt bẻ người trong nhà về những chuyện đó không được gì.
Điều kiêng gây hại thì nên dừng. Có mấy loại đáng nói:
Kiêng đi khám bệnh vào một thời điểm nào đó — đây là loại nguy hiểm nhất và không có ngoại lệ.
Kiêng dẫn tới đối xử bất công — loại một ứng viên vì tuổi, không cho hai người lấy nhau vì cặp tuổi, phân biệt với người có đặc điểm nào đó.
Kiêng tốn kém — phải mua món này, làm lễ kia, nếu không thì gặp hoạ.
Khi người khác giữ điều kiêng mà mình không tin thì cách nhẹ nhất là tôn trọng trong không gian chung và tự do trong không gian riêng của mình. Chê cười một tập tục của người nhà gần như luôn phản tác dụng.
Một điều đáng nghĩ
Nhiều người bác bỏ mọi kiêng kỵ nhưng lại có những thói quen riêng không khác gì: mặc một chiếc áo nhất định khi đi phỏng vấn, gõ vào gỗ khi nói điều gì đó, đi cùng một con đường vào ngày quan trọng.
Con người ai cũng có phần không hoàn toàn duy lý, và điều đó là bình thường. Chỗ đáng giữ ranh giới không phải là "có tin hay không tin", mà là: nó có làm hại ai không, có tốn gì không, và có ngăn mình làm việc cần làm không. Ba câu đó lọc được gần hết.
Tóm lại
Kiêng kỵ thường ra đời từ ba nguồn: chơi chữ trong một ngôn ngữ cụ thể, một lý do thực tế đã bị quên, hoặc một tai nạn được ghi nhớ. Việc cùng một thứ mang ý nghĩa trái ngược ở các nền văn hoá khác nhau cho thấy chúng phản ánh văn hoá chứ không phản ánh quy luật. Chúng sống lâu vì tránh thì rẻ, vì người ta chỉ nhớ lần trùng, và vì không thể chứng minh sai. Điều kiêng vô hại thì cứ giữ; điều kiêng làm hoãn khám bệnh, gây đối xử bất công, hoặc tốn kém thì nên dừng.