Cóc ba chân, Lưu Hải và chuỗi tiền: một chuyện kể, nhiều cách đặt tượng

Bài trước trong mục kể về tỳ hưu. Bài này kể về người bạn quen thuộc của tỳ hưu trên quầy thu ngân: con cóc ba chân, còn gọi là thiềm thừ, kim thiềm. Tượng cóc ngồi trên đống tiền, miệng ngậm một đồng xu, lưng đầy những nốt sần như hạt châu, là hình ảnh rất quen ở tiệm vàng, tiệm thuốc, quán ăn.

Khác với tỳ hưu, cóc ba chân có một câu chuyện có nhân vật hẳn hoi: Lưu Hải.

Chuyện Lưu Hải và con cóc

Bản kể phổ biến đại ý: Lưu Hải là một người tu đạo, về sau được coi là tiên. Có một con cóc ba chân thành tinh, hay gây chuyện hoặc trốn xuống giếng. Lưu Hải dùng một chuỗi tiền đồng làm mồi, thả xuống để dụ cóc lên rồi thu phục nó. Từ đó con cóc theo Lưu Hải, và mỗi khi được dụ bằng tiền thì lại nhả tiền ra cho người. Hình ảnh “Lưu Hải hí thiềm”, một cậu bé tóc để trái đào, tay cầm chuỗi tiền đùa với con cóc, là đề tài quen trong tranh dân gian và tranh Tết ở nhiều nơi.

Chi tiết thì mỗi nơi kể một khác: có bản nói cóc bị nhốt dưới giếng, có bản nói cóc là vợ của một vị tiên bị đày, có bản bỏ hẳn phần thu phục mà chỉ giữ cảnh vui đùa. Nhưng lõi câu chuyện khá thống nhất: một người, một chuỗi tiền, một con cóc mang tiền tới.

Vì sao cóc chỉ có ba chân

Cũng có nhiều cách giải thích. Có bản nói con cóc linh vốn khác thường nên chỉ có ba chân. Có cách lý giải theo chữ nghĩa và hình tượng, ba chân vững như cái vạc. Thật ra không có một đáp án chắc chắn; con cóc ba chân là hình tượng, không phải con vật có thật. Điều thú vị là nhờ thiếu một chân mà người ta nhận ra ngay đây là “cóc tài lộc”, không lẫn với tượng cóc trang trí bình thường.

Cóc trong văn hoá Việt: một con vật khác hẳn

Người Việt vốn có hình ảnh con cóc rất riêng: “con cóc là cậu ông trời”, chuyện cóc kiện trời để cầu mưa. Ở đó cóc là con vật nhỏ bé mà dám lên tiếng, gắn với mưa và mùa màng, không gắn với tiền. Con cóc ba chân ngậm tiền đi vào nhà Việt theo con đường buôn bán và tranh tượng Hoa, rồi sống chung với con cóc cầu mưa của mình. Hai con cóc, hai câu chuyện, cùng một chữ.

Các luật đặt cóc: mỗi cửa hàng một kiểu

Đây là phần vui nhất, vì luật đặt cóc nhiều và trái nhau:

• Ban ngày quay đầu ra cửa, tối quay vào trong: “ngày đi kiếm tiền, tối mang tiền về”. Có người xoay tượng mỗi sáng mỗi tối thật.
• Luôn quay đầu vào trong: vì “cóc nhả tiền vào nhà”, quay ra là nhả tiền ra đường.
• Không đặt cao quá, có nơi nói không đặt trên bàn thờ, không đặt trong bếp, không đặt trong nhà tắm.
• Đồng tiền trong miệng cóc phải có, mặt chữ quay ra ngoài; rơi mất đồng tiền là “mất lộc”.

Các luật này đều là cách nói, mỗi trường phái, mỗi cửa hàng một kiểu. Không có cách kiểm luật nào đúng.

🔴 Phần đời thường ít ai nói

Cóc ba chân thường đặt ở quầy thu ngân, chỗ đông người và nhiều tiền mặt. Một vài chuyện thực tế:

• Đồng xu nhỏ trong miệng cóc là thứ trẻ nhỏ nuốt được. Quầy có trẻ con chạy quanh thì gắn chặt đồng xu hoặc đặt cóc lên cao.
• Tượng cóc bằng đá, bằng đồng khá nặng; đặt sát mép quầy dễ rơi vào chân.
• Cóc to choán chỗ khách đặt đồ thanh toán; chọn cỡ vừa.
• “Xoay cóc mỗi sáng mỗi tối” vui thì làm, nhưng nếu nó khiến người đứng quầy rời mắt khỏi ngăn kéo tiền thì luật này đang làm mất tiền chứ không giữ tiền.

Khi câu chuyện thành lý do để mua thêm

Có khi người ta được khuyên mua thêm: “cóc phải đi kèm Lưu Hải mới đủ bộ”, “phải có cóc đực cóc cái”, “cóc nhỏ không đủ lực, phải cóc to”. Câu chuyện gốc không nói gì tới cỡ tượng hay đực cái. Mua thêm vì thích bộ tượng là chuyện thẩm mỹ; mua thêm vì sợ thiếu lực là chuyện của nỗi lo.

Tranh Lưu Hải ngày Tết

Ở nhiều nơi trong vùng văn hoá chữ Hán, cảnh Lưu Hải đùa cóc là đề tài tranh Tết, tranh treo cửa hàng, tượng sứ trang trí. Cậu bé Lưu Hải thường được vẽ mặt tròn, cười tươi, tóc để mái, tay quay chuỗi tiền, chân đứng trên con cóc hoặc cạnh con cóc đang nhảy. Bức tranh mang ý chúc làm ăn suôn sẻ, tiền vào đều như chuỗi tiền quay. Ở Việt Nam, hình ảnh này ít phổ biến hơn con cóc đứng riêng, nhưng thỉnh thoảng vẫn gặp trong tranh, tượng gốm ở một số cửa hàng của người Hoa.

Nếu có dịp thấy bức tranh đó, thử nhìn kỹ: con cóc trong tranh thường được vẽ rất sinh động, có khi đang nhảy theo chuỗi tiền, khác hẳn con cóc ngồi yên trên đống vàng ở quầy thu ngân. Một câu chuyện, hai cách thể hiện: một đầy chuyển động, một tĩnh và “giữ”.

Nói gọn lại

Cóc ba chân đi ra từ câu chuyện Lưu Hải dùng chuỗi tiền dụ cóc, một câu chuyện có nhiều dị bản nhưng chung một lõi: người, chuỗi tiền, con cóc mang tiền tới. Luật đặt cóc thì mỗi nơi một kiểu, không ai kiểm được; phần chắc chắn là đặt cho vững, giữ đồng xu khỏi tay trẻ nhỏ, và đừng để chuyện xoay tượng làm mình rời mắt khỏi ngăn kéo tiền.